Παρασκευή, 22 Νοεμβρίου 2013

"Αυτο-μουμιοποίηση"- "Self-mummification"


της Ευλαμπίας Τσιρέλη

Η παράξενη αυτή τεχνική μουμιοποίησης αποτελεί την απόλυτη πράξη αυταπάρνησης και είναι ένα από τα πιο ακατανόητα τελετουργικά. Η διαδικασία της «αυτομουμιοποίησης» είναι αυτό ακριβώς που περιγράφει η λέξη. Επί τρία ολόκληρα χρόνια οι βουδιστές μοναχοί και ιερείς που τελούσαν αυτό το τελετουργικό τηρούσαν μια ειδική δίαιτα που αποτελούνταν από καρύδια και σπόρους, ενώ εφάρμοζαν αυστηρή σωματική δραστηριότητα που εξαφάνιζε κάθε ίχνος λίπους από το σώμα τους.


Έπειτα τρέφονταν μόνο με φλούδες και ρίζες για άλλα τρία χρόνια και έπιναν δηλητηριώδες τσάι που φτιάχνονταν από την σάρκα του δέντρου Urushi, ουσία που χρησιμοποιούσαν συνήθως ως βερνίκι για τα μπολάκια φαγητού.
Αυτό προκαλούσε εμετό και ραγδαία απώλεια των σωματικών υγρών αλλά το πιο σημαντικό ήταν ότι σκότωνε όλα τα βακτήρια που προκαλούν την αποσύνθεση του σώματος μετά τον θάνατο.

Τελικά, ο μουμιοποιημένος μοναχός κλειδωνόταν σε έναν πέτρινο τάφο όπου χωρούσε ίσα ίσα και στεκόταν ακίνητος σε στάση λωτού. Η μόνη του επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον ήταν ένας αεραγωγός και ένα καμπανάκι το οποίο φρόντιζε να χτυπά κάθε μέρα για να δείξει στους έξω ότι ήταν ακόμη ζωντανός. Μόλις το καμπανάκι κάποια μέρα έπαυε να χτυπάει, ο αεραγωγός αφαιρούνταν και ο τάφος σφραγιζόταν στην αιωνιότητα.



Βέβαια δεν πετύχαιναν όλοι σε αυτή την προσπάθεια αυτομουμοιοποίησης. Κάποιοι τάφοι που ανοίχτηκαν περιείχαν αποσυνθεμένα πτώματα, κάτι που υποδεικνύει ότι η τεχνική δεν πέτυχε. Οι πετυχημένες μούμιες, τιμώνταν και λατρεύονταν με μεγάλη αίγλη δίπλα στο άγαλμα του Βούδα. Οι μουμιοποιημένοι αυτοί μοναχοί αποκαλούνται sokushinbutsu. Μέχρι σήμερα έχουν ανακαλυφθεί περίπου 16 με 24 τέτοιες μουμιοποιήσεις. Δεν μας είναι γνωστό το πότε ξεκίνησε να εφαρμόζεται αυτή η πρακτική, ωστόσο ξέρουμε ότι συνεχίστηκε μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα. Η πιο διάσημη μούμια είναι o Shinnyokai Shonin στο ναό Dainichi-Boo στο Ιερό Βουνό Yudono. Άλλες γνωστές μούμιες βρίσκονται στο Ναό Nangakuji, στα προάστια της Tsuruoka, και στο Ναό Kaikokuji στην μικρή πόλη της Sakata.

Πηγή και φωτογραφίες: www.atlasobscura.com

******************
This strange technique of mummification is the ultimate act of selflessness and is one of the most incomprehensible rituals.
The process of "self-mummification" is exactly what the word describes. For three years the Buddhist monks and the priests, who perform this ritual, comply with a special diet consisting of nuts and seeds, while applying rigorous physical activity that eliminates all traces of fat from their body.

Afterwards the monks are nourished only with peels and roots for another three years and drink poisonous tea made ​​from the flesh of the tree Urushi, a substance usually used as a glaze for food bowls.
This tea causes vomiting and rapid loss of body fluids, but the most important is that it kills all the bacteria that cause decomposition of the body after death.
Eventually, the mummified monk is buried in a stone tomb where he can barely seat and stands motionless in lotus position. His only contact with the outside world is an airway and a bell which he rings every day to show that he is still alive. The day that the bell doesn’t ring, the airway is removed and the tomb is sealed forever.
However, not all self-mummification attempts are successful. Some graves contained decaying corpses, which indicates that the technique failed. The successful mummies are honored and worshiped with great splendor next to the statue of Buddha.

 

The mummified monks are called sokushinbutsu. So far, they have been discovered about 16 to 24 mummies. It is unknown when this technique started, although we know that was in use until the early 20th century.
The most famous mummy is the Shinnyokai Shonin in the temple Dainichi-Boo at the Holy Mountain Yudono. Other known mummies are found in the temple Nangakuji, in the suburbs of Tsuruoka, and in the temple Kaikokuji in the small town of Sakata.
 
Source and photos: www.atlasobscura.com 
(english translation by Ath.Koutoupas) 

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στη συγγραφέα Ευλαμπία Τσιρέλη,  μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευση.

Τρίτη, 22 Οκτωβρίου 2013

"Halloween": Η αρχαία κελτική γιορτή των νεκρών, "Samhain"/"Halloween": The ancient Celtic festival of the dead, "Samhain"

της Ευλαμπίας Τσιρέλη

Οι πιο σημαντικοί εορτασμοί των Κελτών λάμβαναν χώρα κατά τις ημέρες που άρχιζαν οι εποχές, δηλαδή στις αρχές Νοεμβρίου, Φεβρουαρίου, Μαΐου και Αυγούστου. H πρώτη από αυτές ήταν το Σόουιν (Samhain= Νοέμβρης ή το τέλος του καλοκαιριού), η σημερινή εορτή των Αγίων Πάντων ή Χάλογουϊν (Halloween), όπως είναι περισσότερο γνωστή. 

Η αρχαία γιορτή του Σόουιν σηματοδοτούσε το τέλος του καλοκαιριού και την αρχή του κελτικού Νέου Έτους. Τον θάνατο δηλαδή μιας εποχής (του καλοκαιριού) και τη γέννηση μιας άλλης (του χειμώνα).

Σύμφωνα με τον μύθο, τη νύχτα του Σόουιν, της 31ης Οκτωβρίου, Γιορτής των Νεκρών, οι θεοί κατέβαιναν στη γη, και με τα μαγικά τους προκαλούσαν αναστάτωση στους ζωντανούς. To "πέπλο" που χώριζε τους δύο κόσμους εκείνη τη νύχτα γινόταν πολύ λεπτό και διαπερατό. 

Αρχικά  η γιορτή  γινόταν προς τιμή του θανάτου του Ηλιακού Θεού και της μετάβασής του στις σκοτεινές χώρες του "Κάτω Κύματος" όπου έπειτα κατοίκησε ως Κύριος του Θανάτου. 

Αν και ο θάνατος είναι ο κεντρικός πυρήνας της γιορτής, η οποία αποτελούσε το μέγα μνημόσυνο των νεκρών, αυτό δε σημαίνει ότι πρόκειται για ένα μακάβριο γεγονός, εξάλλου ο θάνατος δεν προκαλούσε φόβο στους Κέλτες. 

Η γιορτή αυτή εκτός από τον θάνατο, είχε να κάνει και με το πέρασμα από μια φάση της ζωής σε μιαν άλλη, όσον αφορά τις σχέσεις, την εργασία και άλλες μεταβάσεις στη ζωή των ανθρώπων. Θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε και «τελετουργικό μετάβασης», πολύ συχνό μοτίβο στις ζωές των ανθρώπων, που λαμβάνει χώρα εκούσια ή ακούσια.


Οι υπαίθριες φωτιές έπαιζαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια των εορτασμών. Λέγεται πως οι χωρικοί έριχναν τα κόκαλα των σκοτωμένων ζώων στις φλόγες κι έπειτα, όταν η φωτιά δυνάμωνε, κάθε οικογένεια έπαιρνε με έναn δαυλό φωτιά για την οικογενειακή εστία. Έτσι δένονταν μαζί όλες οι οικογένειες του χωριού. Οι φωτιές αυτές ονομάζονταν Mπόνφαϊρς (Bonfires:bone-κόκαλο+fire-φωτιά). 

Όλοι συνήθιζαν να κάθονται γύρω απ’ τη Μπόνφαϊρ και να λένε ιστορίες. Ένα Ιρλανδικό έθιμο επίσης ορίζει οι άνθρωποι να πηδάνε πάνω από αυτές τις φωτιές, πρακτική που μας θυμίζει δικά μας έθιμα, αλλά και άλλα παρόμοια σε όλο τον κόσμο που έχουν να κάνουν με τη φωτιά. 

Στην Ιρλανδία, η συνήθεια κατά το Σόουιν να ανάβουν φωτιές στις κορυφές λόφων, παραλληλίστηκε με το φως και το χρώμα του ήλιου στον ουρανό, κάτι που ίσως να υπονοεί κι ένα είδος ηλιο-λατρευτικής θρησκείας.


Ο άνθρωποι συνήθιζαν να μεταμφιέζονται σε φαντάσματα για να υποδεχτούν τους νεκρούς που μετέβαιναν στον κόσμο μας. Αυτό γινόταν ώστε να μην αναγνωρίσουν οι νεκροί τους ζωντανούς και τους βλάψουν. Ήταν δηλαδή ένα είδος καμουφλάζ. 

Η κολοκύθα, γνωστή ως Τζακ ο Λάντερν (jack-o'lantern), είναι μεταγενέστερο Αμερικανικό έθιμο, όσον αφορά τη χρήση της κολοκύθας. Κατά το παλαιό όμως Ιρλανδικό έθιμο, εκείνη τη νύχτα οι άνθρωποι σκάλιζαν σε ένα γογγύλι ή σε ένα ζαχαρότευτλο ανθρώπινα χαρακτηριστικά και μέσα τοποθετούσαν ένα αναμμένο κερί. Το φαναράκι αυτό είχε διπλό ρόλο: Πρώτον, το φως που άναβε μέσα του, καθοδηγούσε τους νεκρούς προγόνους που εκείνη τη νύχτα περιδιάβαιναν στον κόσμο μας για να συναντήσουν τους συγγενείς τους, ώστε να μην χάσουν το δρόμο τους, και δεύτερον, για να τρομάξουν κακόβουλες υπερφυσικές δυνάμεις.


Ευλαμπία Τσιρέλη

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στη συγγραφέα Ευλαμπία Τσιρέλη,  μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευση.
********************************************************************************


by Evlampia Tsireli

The most important celebrations of the Celts took place the first days of every season: the first days of November, February, May and August. The first among them was the Samhain (November or end of the summer), nowadays celebration of “All Saints” or also known as Halloween. The ancient festival of Samhain marked the end of summer and the beginning of the Celtic New Year, thus the death of a season (summer) and the birth of another one (winter).



According to the myth, which includes later aspects of the Underworld, during the night of the October 31st, the night of Samhaim, Celebration of the Dead, gods walked the earth and caused disruption with their magic. During that night the “veil” that separated the two worlds was very thin and permeable. At first, the festival was in honor of the Solar God’s death and his transition to the dark lands of the Under Wave, where he later dwelt as Lord of Death. Although death is the central core of the festival, which was the great memorial of the dead that does not mean it's a macabre event. Furthermore, death, as we mentioned before, caused no fear to the Celts. This celebration, apart from death, had to do with the passage from one phase of life to another, concerning relations, work and other transitions in people's lives. We could characterize it also as “ritual of transition”, a very common pattern in the everyday life that takes place voluntarily or involuntarily.


Outdoor fires also played an important role during the celebration. It is said that villagers threw the bones of killed animals in the flames and then, when the fire grew stronger, each family took a torch for the home fire. Thus, all the families of the village were tied together. These fires were called Bonfires: bone+fire. 

 
Everyone used to sit around Monfair and tell stories. An Irish tradition also states that people jumped over those fires, a practice that reminds us of our own traditions, and other similar ones around the world. In Ireland, during Samhain, people used to light fires on hilltops, paralleled with the light and color of the sun in the sky. This practice might imply a type of sun-worshiping religion.

People used to masquerade as ghosts to greet the dead, who were coming in our world. This was done in order the living not to be recognized and get hurt by the dead. It was a sort of camouflage.



The pumpkin, known as Jack Lantern (jack-o'lantern), is a posterior American custom, as regards the use of pumpkin. However, according to an old Irish custom that night people carved on a turnip or a beet human characteristics and placed in it a lit candle. The lantern had a dual role: Firstly, the light, which lit inside, guided the dead ancestors who that night were wandering into our world to meet their relatives, so that they won’t lose their way. Secondly, the light frightened malevolent supernatural forces.


(english translation by Ath. Koutoupas)

Κυριακή, 29 Σεπτεμβρίου 2013

Συνθλιμμένα κρανία. Αλλόκοτη ταφική πρακτική ή δεισιδαιμονία;/Crushed Skulls. Bizarre Funerary Practice or Superstition?



της Ευλαμπίας Τσιρέλη

Αλλόκοτη ταφική πρακτική ή δεισιδαιμονία; Είναι τα ερωτήματα που αυτόματα εγείρονται όταν κανείς έρχεται αντιμέτωπος με την ανακάλυψη των αρχαιολόγων σε διάφορα μέρη της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής:  Συνθλιμμένα κρανία που χρονολογούνται στη Λίθινη Εποχή, αποσπασμένα από το υπόλοιπο σώμα, μια πράξη που συνέβη αρκετά χρόνια μετά την ταφή των συγκεκριμένων νεκρών...

Τα 10.000 ετών κρανία (β’ μισό της ένατης χιλιετίας π.Χ.) που βρέθηκαν θαμμένα κάτω από έναν αρχαίο οι οικισμό της Συρίας στο Tell Qarassa (όπως όλα τα υπόλοιπα ευρήματα σε άλλες περιοχές σε Ανατολή και Ευρώπη, έτσι και αυτά ήταν τοποθετημένα κάτω από ακμάζων οικισμό) βρέθηκαν αποκομμένα από τα σώματα, ενώ στην περιοχή του προσώπου είχαν ένα μεγάλο βαθούλωμα από την σύνθλιψη του μπροστινού μέρους του κρανίου. Φαίνεται μάλιστα ότι τα κρανία είχαν εκταφεί και αποσπαστεί από το σώμα αρκετά χρόνια μετά την ταφή τους.   

Σύμφωνα με τον Juan José Ibañez από το ισπανικό Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας της Βαρκελώνης , τα ευρήματα θα μπορούσαν να υποδηλώνουν ότι οι «κομματιαστές  κρανίων»  της Λίθινης Εποχής πίστευαν ότι οι ζωντανοί κινδύνευαν με κάποιο τρόπο από τους νεαρούς άντρες νεκρούς (τα κρανία ανήκαν σε άντρες 18-30 ετών). Ίσως λοιπόν πίστευαν ότι ο μόνος τρόπος προστασίας τους ήταν να συνθλίψουν τα πρόσωπα των πτωμάτων, να αφαιρέσουν τα κεφάλια τους και να τα ξαναθάψουν  χωριστά από το σώμα τους.
 
Όσον αφορά τα 12 ευρήματα της Συρίας, όλα τα κρανία ανήκαν σε άντρες 18-30 ετών, εκτός από ενός παιδιού το οποίο ήταν άθικτο. Ένα από αυτά ήταν εντελώς κομματιασμένο, ενώ από τα υπόλοιπα έλειπαν τα οστά του προσώπου. Βρέθηκαν τοποθετημένα σε δύο κύκλους στο πάτωμα ενός δωματίου. Σε άλλες περιπτώσεις, η αφαίρεση του προσώπου θα αποτελούσε μια συνήθη ταφική πρακτική με πολλούς συμβολισμούς, που εντοπίζουμε σε αρκετά μέρη της Γης. Ο Ibañez π.χ., αφήνει ανοιχτό και το ενδεχόμενο η πρακτική αυτή να αποτελούσε απονομή σεβασμού στους νεκρούς. Ωστόσο στην περίπτωση αυτή, η πράξη υποδηλώνει σίγουρα κάτι άλλο. Το μόνο που μπορεί να σκεφτεί κανείς είναι η πράξη εχθρότητας. Επίσης πρότεινε ότι ίσως αποτελεί πράξη εκδίκησης, ή ακόμα ότι ίσως τα κρανία συγκεντρώθηκαν σε ένα μέρος για να αποτελέσουν μια κοινότητα νεκρών, κάτω από την κοινότητα των ζωντανών.

Ωστόσο, το πιο ανατριχιαστικό και περίεργο της υπόθεσης είναι ότι τα 10.000 ετών κρανία αποσπάστηκαν από το σώμα σε προχωρημένο επίπεδο αποσύνθεσης αρκετό καιρό μετά τον θάνατο. Γιατί να συνέβη αυτό;

Αν η πρακτική αυτή αποτελεί απλά κάποιο τελετουργικό, τότε εγείρονται ερωτήματα σχετικά με την επιλογή των πτωμάτων. Όλα τα ακέφαλα πτώματα και συνθλιμμένα κεφάλια ανήκαν σε ενήλικες ηλικιών 18-30. Επίσης το χτύπημα που δέχονταν ήταν πολύ βάρβαρο και βίαιο, και γινόταν με ένα πολύ βαρύ λίθινο εργαλείο. Άλλες υποθέσεις μελετητών της πρακτικής αυτής είναι ότι ίσως οι ζωντανοί πίστευαν ότι παίρνουν τη δύναμη των νεαρών αυτών αντρών διαλύοντας τα κρανία τους. Αυτή η άποψη βοηθά στο να ερμηνεύσουμε το γιατί  τα κεφάλια θάφτηκαν ακριβώς κάτω από έναν ακμάζων οικισμό. Ωστόσο οι ηλικίες 18-30 των νεκρών δεν μπορούν να υποδηλώσουν κάτι, καθώς ούτως ή άλλως ο μέσος όρος ζωής ήταν κάπου στα 30 χρόνια τότε.

Η Liv Nilsson Stutz του πανεπιστημίου του Emory στην Ατλάντα πρότεινε ότι η πράξη θα μπορούσε επίσης να ήταν ένας τρόπος αντιμετώπισης της θλίψης: «Η κατάργηση της ταυτότητας του προσώπου θα μπορούσε να είναι ένας τρόπος διαχωρισμού των νεκρών από τους ζωντανούς», λέει. Ωστόσο το μυστήριο δεν λύνεται, διότι η πράξη συνέβη κατά την αποσύνθεση και όχι αμέσως μετά τον θάνατο του ατόμου. Ο Stuart Campbell του πανεπιστημίου του Manchester, προτείνει κάτι πιο πιθανό. Ότι τα πρόσωπα διαλύθηκαν για να αφανιστεί η ταυτότητα των ατόμων.

Η βιαιότητα της πράξης, μας θυμίζει τις μούμιες των βάλτων, πρακτική της Εποχής του Σιδήρου (βλ.http://lifesciencefiction.blogspot.gr/2012/07/blog-post.html) που εφαρμοζόταν σε εγκληματίες. Εφαρμοζόταν ο τριπλός θάνατος, θάνατος δηλαδή με τρείς τρόπους με πολύ βίαιο τρόπο. Είναι λοιπόν πιθανόν και στην περίπτωση των διαλυμένων κρανίων, να πρόκειται για εγκληματίες και η πράξη της σύνθλιψης των κρανίων να αποτελεί μια επιπλέον τιμωρία μετά θάνατον, μια κατακρεούργηση του προσώπου που αφανίζει ανθρώπινη ταυτότητα του ζωντανού.

Επίσης, στην περίπτωση αυτή δεν αποκλείεται καθόλου, σε μια κοινωνία της Λίθινης Εποχής να υπήρχε ένα είδος δεισιδαιμονίας σχετικά με τους αποθανόντες, ειδικά τους εγκληματίες. Να υπήρχε δηλαδή ο φόβος του νεκροζώντανου κακού εγκληματία που συνεχίζει να είναι κακός και να διαπράττει εγκλήματα και μετά τον θάνατό του. Η υπόθεση της δεισιδαιμονίας που ίσως να έχει επιβιώσει από τη Λίθινη Εποχή ακόμα, είναι περισσότερο από συναρπαστική, καθώς προσφέρει έδαφος για τη μελέτη των δεισιδαιμονιών και το πώς αυτές έχουν επιβιώσει παρόλη την εξέλιξη του ανθρώπου από τότε. 

Βλ. "Ο Θάνατος στην Κελτική Μυθολογία και Παράδοση", Ευλαμπία Τσιρέλη, εκδόσεις Συμπαντικές Διαδρομές, Θεσσαλονίκη 2013. http://lifesciencefiction.blogspot.gr/2013/03/blog-post.html

 


Crushed Skulls. Bizarre Funerary Practice or Superstition?

by Evlampia Tsireli 

Bizarre funerary practice or superstition? This is the question that arises when someone faces the discovery of archaeologists in various parts of Europe and Middle East: Crushed skulls, dating back to the Stone Age, detached from the rest of the body; an act that occurred several years after the burial...
The 10,000 year old skulls (second half of the 9th millennium BC) were found buried beneath an ancient settlement of Syria, at Tell Qarassa (as all the other findings in other areas in Middle East and Europe, so they were placed under a blooming settlement). The skulls were found separated from the body, while in the facial area they had a large dent from the crushing of the front of the skull. It seems that the skulls were exhumed and removed from the body several years after their burial.

According to Juan José Ibañez from the Spanish National Research Council of Barcelona, these findings might suggest that the man of the Stone Age believed that the living were in danger by the young dead (the skulls belonged to men around 18-30 years old). Perhaps therefore they believed that the only way to protect themselves was to smash the faces of the dead, remove the heads and bury them again separately from their body.
 Concerning the 12 findings of Syria, all the skulls belonged to men 18-30 years old, except for one belonging to a child which was intact. One of them was completely shredded, while from the rest facial bones were missing. They were found arranged in two circles on the floor of a room. In other cases, face removal would be a usual funerary practice carrying many symbolisms, as we’ve come accross in several parts of the world. Ibañez, for example, leaves open the possibility that this practice was a sign of respect to the dead. However in this case, the act certainly indicates something else. We can characterize this act only as an act of hostility. He also suggested that this was perhaps an act of revenge, or even that the skulls gathered in one place to form a community of dead, under the community of the living.

However, the most creepy and weird on this practice is that the 10.000 year old skulls were detached from the body at an advanced level of decomposition much long after death. Why did this happen?
If this practice is just a ritual, questions arise about the selection of the corpses. All the headless corpses and the crushed heads belonged to adults at the age of 18-30. Also the hit was very brutal and violent, and was done by a very heavy stone tool. Another assumption of scholars, concerning this practice, is that maybe the living believed that they could get the power of these young men by dissolving their skulls. This point of view helps explain why the heads were buried just beneath a thriving settlement. However, the age of the dead cannot denote something, since the average lifespan back then was about 30 years.
Liv Nilsson Stutz of the Emory University in Atlanta suggested that this act could also be a way of dealing with grief: “The abolition of the identity of a person could be a way of separating the dead from the living”, she says. But the mystery is not solved, because the act happened on decomposition and not immediately after the death of the individual. Stuart Campbell of the University of Manchester suggests something more possible. He suggests that the skulls were crushed to perish the identity of the individuals.

The brutality of the act, reminds us of the mummies of the marshes, a practice belong to the Iron Age (see: http://lifesciencefiction.blogspot.gr/2012/07/blog-post.html), which applied to criminals. In such cases the triple death applied, i.e. death in three ways with very violent way. It is therefore likely that in our case the crushed skulls belong to criminals and the act of crushing them is an additional punishment after death, a mangling of the face, which destroys the identity of the living.
Also in this case, and especially in a society of the Stone Age, it is not impossible that there was a kind of superstition about the deceased, especially criminals, i.e. the fear that the living dead evil criminal continues to be bad and commits crimes after his death. The superstition explanation that might have survived from the Stone Age is still more than exciting, as it provides ground for the study of superstitions and the way they have survived despite human evolution.


(english translation by Athanasios Koutoupas)

http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=34834

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στη συγγραφέα Ευλαμπία Τσιρέλη,  μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευση.