Παρασκευή, 23 Μαΐου 2014

Rites of Passage

by Evlampia Tsireli
(english translation by Athanasios Koutoupas)
Every transition in our life from one state to another is a rite of passage (or separation). From the ancient rituals of initiation, to the most common events of our era, such as military service or marriage, rites of passage characterize every stage in our lives and more often we participate in them unconsciously.
Rites of passage (the French ethnographer and folklorist Arnold van Gennep used for the first time this term in his book “Les Rites de Passage” at 1909) are rituals that help to the transaction of a person from one condition to another. Such rituals mark, for example, the transition from the childhood to the teenage years and then to manhood or femininity, from being alone to marriage and family, and even the transition from life to death.
The first rite of passage in which we participate is our birth. The embryo leaves the familiar environment of the womb and passes to the next stage, which is the foreign and hostile environment outside the womb. The same is happening also with death; if we accept that there is life after death. The dead leaves the present life and passes to the unknown other world, where according to the beliefs and the various theories about it, tries to adapt himself, he re-examines the mistakes of his life and tries to earn a place to Paradise. Among the second stage and the intermediate stage of his transition or his initiation, the person, having two personalities, two lives, two realities, usually does not has an identity and undergoing a waiting period for his new life. During this stage, for example the infant learns to eat, to speak, to walk and to interact with the environment, thereby gradually can join the "society" of people.

Rites of passage usually have three stages: a) the separation, b) the transition or the stage of the initiation and c) the reintegration into society as a new with a new role. In the first stage, people are usually removed from the community and isolated (if not somewhere far away, then in the home) and follow some "rituals of separation”, like the cutting of the hair, some stress tests in pain for the boys, tattooing throughout the body and generally acts that cleave the person from the customs of the "previous" self. These practices are usually aim to initiate and educate.
When joining the new reality the person is admitted with celebrations and honor having followed the customs and won the role it deserves. We find such examples in tribes in Africa, where young teens, girls and boys, sometimes pass terrible and painful procedures to join the adult society and create their own family.
Rites of passage took place throughout antiquity, almost from the beginning of mankind. Transitions and changes in life has always been something very important. Some examples are the circumcision done in the small Jewish children, the Bar / Bat Mitzvah when Jewish children are 13-14 years old, the funeral of the Jews, the Genpuku, adulthood ritual of the Samurai, the 16 Samskaras of Hinduism, the vision quest of the Indians of America and many other rituals around the world.
In tribal societies, what is a man or a woman is not determined from birth, but from the various rituals such as fertility rites for girls or tattoos for boys during adulthood.

Two ancient Jewish Ritual Transition committed until today.

Circumcision: The rite of passage of the male child to the condition of circumcision is called by the Jews berit milah. The circumcision includes the removal of the foreskin of the male genital organ by surgery and the reciting of prayers to welcome the infant to the Jewish society through the initiation into the covenant of Abraham.
It takes place on the eighth day of an infant's life, counting as first the day of his birth.

Ritual: The spiritual mother delivers the child to his spiritual father and he in turn to the mohel. The infant welcomed by the attendees with a prayer in Hebrew: "Blessed is he who comes." The father then declares publicly and officially his will about the circumcision of his son according to the divine commandments. The mohel akes the child and places it in the lap of the sandaq. The surgical procedure involves three steps: 1) the milah, the foreskin removal, 2) the peri'ah, delimitation and folding of the mucosa to expose the glans, 3) the metsitsah, cleaning of the wound by the blood (orally in the past and with a suction pump today). Throughout this process, the sandaq keeps the infant's legs stable. Then the father of the child attributes honors ​​and wishes and then the wine is blessed. A little bit of wine is given to the baby and is named typical. The wine is then given to the parents so the ceremony is completed, followed by a great feast.

Funeral: In Judaism, the role of grieving and mourning rituals is clearly defined. The mourners are those who have the obligation to maintain the ritual of mourning and consist of the closest relatives of the deceased’s environment, i.e. father, mother, sister, brother, daughter, son and the partners of them. Grief itself is defined in three phases: 1) the aninut, from death to burial, 2) the shiv'ah, the seven days after the burial, and 3) the sheloshim, the end of the seven days until the 13th day after the burial. Each one of these phases has its own practices and restrictions. From death to burial, the mourners abstain from any religious enjoyable event, such as the Morning Prayer service. It is also forbidden to eat meat, drink wine, and have fun or to have sex.

Ritual: The body of the deceased is prepared for burial through a washing process (tahorah, purification). After the cleaning, the deceased is dressed with a linen shroud, which is known as bag (takhrikhim). This practice aims to the equality between rich and poor, in order not to offend the poor or their relatives. Then the body is placed in a wooden coffin. Part of the ritual of the mourning is the distribution of the clothes of the dead (qeriy'ah) to friends and relatives. In some cases when the clothes are not distributed, special black strips are distributed and placed over the clothes of the mourners.
Everyone in turn wear this strip, while the rest reciting to each of them the blessing: "Blessed are you, O Lord and our God, the Governor of the Universe, Judge of Truth." Then, the dead carried to the cemetery. The coffin is driven to the grave (keber) by the bearers, who make seven stops along the way, singing Psalm 91. They place on the ground the coffin and cover it with soil. After the burial (keburah), the attendees form two rows, between which pass the bereaved. As they pass, the rest wish them: "May God comfort you together with all the other mourners of Zion and Jerusalem." The end of the burial marks the end of the first phase of the mourning period (aninut) and the beginning of the second (shiv'ah). Upon returning home (usually in the home of the deceased), mourners light a candle, which continues to burn all the seven days after the burial.

The flame symbolizes the human soul. Then the mourners serve the meal of consolation (se'udat havra'ah), which is prepared by friends and relatives. Usually includes round foods, such as eggs, symbol of life and hope. During shiv 'ah mourners remain at home and they do not deal with any kind of work or other activities. Traditionally, they sit on special low seats; they do not shaved, they do not shorn, they do not bathe and they do not deal with any pleasant procedure for themselves (unless there are health reasons). They do not wear leather shoes and they don’t have sexual contact. When the shiv'ah ends and during the third phase of mourning, the sheloshim, the mourners return to their jobs, but they continue to avoid social gatherings until the 13th day after the burial. We see that there are many differences with our own burial ceremonies. The rituals spread from people to people and they have so much power that they have been left almost unchanged over the centuries.

Of course rites of passage do not stop here. They are committed by any man on earth, whether we he realizes it or not. Rites of passage are a way to remind to every human being, whatever race or society belongs to, that needs to belong somewhere. In fact rituals are an expression of sociability. But it is also an expression of religiosity. An expression of proof of what someone can do for his faith. And as many things as someone is willing to do, the higher he rises to the hierarchy of believers. He receives the respect and the admiration of the uninitiated, and the acceptance of the initiated. Some everyday examples of transition is the baptism, the betrothal, the marriage, death and funeral, the military service, the prison, the divorce, graduation from school and attendance at university, the stage of recovery from any kind of substance that we can draw from our lives, the moment we fall asleep, the moment that we wake up and a new day starts, the cessation of work during the summer vacation, Christmas and Easter, the preparations for a night out, the time of a pray and many other examples show that we perform daily rituals of transition and even tripartite, faithfully following three stages, completely mechanically without perceiving the celebration of the ritual.

Rites of passage feed the soul of the man. They help him to move on with his life and to leave behind the past. Psychologists and psychiatrists have essentially filled by people seeking help to move on, to migrate from an old predicament in a new that will offer them a new page in their life, to deal with the death of a relative, or a childhood trauma that does not let them keep calm their lives, to wean from drugs or alcohol and to overcome a breakup or a phobia that haunt them. All these need some processes of separation, initiation / transition and reintegration and the psychologist is essentially functions as a modern educated emcee, a shaman, a spiritual guide.


-Armstrong, A. Terry- Busby, L. Douglas-Carr, F. Cyril, A Reader’s Hebrew.

-English Lexicon of the Old Testament, Zondervan Hebrew Reference Series, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan, 1989.

-Βέλλα, Μ., Βασιλείου, Εβραϊκή Αρχαιολογία, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, β’ έκδοση, Αθήνα, 1984.

-Braun, Willy-McCutcheon, Russel, Εγχειρίδιο Θρησκειολογίας, Θεσσαλονίκη,2003, χρησιμοποιήθηκε το άρθρο: Grimes, L., Ronald, "Τελετουργία".

-Eliade, Mircea, Encyclopedia of Religion vol.12. 

-Rites of Passage from Biblical to ModernTimes, Eκδόσεις University of Washington Press.

-Οι Θρησκείες του Κόσμου (συλλογικό), εκδόσεις Ουρανός, 2006,χρησιμοποιήθηκε το άρθρο: Bowie, Fiona, "Τελετουργία και Επιτέλεση".

Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στη συγγραφέα Ευλαμπία Τσιρέλη,  μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευση.

Κυριακή, 18 Μαΐου 2014

Ο πάπυρος του Δερβενίου: ο παλαιότερος πάπυρος με ελληνική γραφή

Ο πάπυρος του Δερβενίου που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Της Ευλαμπίας Τσιρέλη

Στην επίσκεψή μου σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, παρατήρησα πολλά ενδιαφέροντα ευρήματα που άλλες φορές δεν είχα παρατηρήσει. Ανάμεσα σε αυτά λοιπόν που μου τράβηξαν την προσοχή , ήταν και ο πάπυρος του Δερβενίου. Αποφάσισα να λοιπόν να συλλέξω μερικές πληροφορίες, τις οποίες παραθέτω παρακάτω. Επίσης, σας παραθέτω τις φωτογραφίες που τράβηξα από τον ίδιο τον πάπυρο αλλά και τη μετάφραση αποσπασμάτων αυτού στα ελληνικά και στα αγγλικά στο τέλος του άρθρου.

Ο Πάπυρος του Δερβενίου είναι αρχαίο ελληνικό χειρόγραφο και θεωρείται το παλαιότερο βιβλίο στη δυτική παράδοση. Χρονολογείται στο δεύτερο ήμισυ του 5ου αιώνα π.Χ. Βρέθηκε το 1962 στον τάφο ενός ευγενούς στο Δερβένι. Αρχικά το κείμενο έμεινε αμετάφραστο, ώσπου τον Οκτώβριο του 2006, ο Έλληνας καθηγητής κλασσικής φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ και παπυρολόγος Κυριάκος Τσαντσάνογλου ανακοίνωσε την επιτυχή πλήρη μετάφραση του κειμένου. Περιέχει την φιλοσοφική έκθεση ενός άγνωστου συγγραφέα περί της γεννήσεως των θεών. Πιστεύεται ότι ο συγγραφέας ανήκε στο περιβάλλον του Αναξαγόρα. Ο πάπυρος φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. 

Το ιστορικό της ανακάλυψης και της εκτίμησης του παπύρου

Από την Καθημερινή (30.05.2006): 

Μια φιλοσοφική πραγματεία του 5ου αι. π.Χ. πάνω σε Ορφικό ποίημα, η οποία αποκρυπτογραφείται από το δίδυμο των επιστημόνων που «διάβασαν» πρόσφατα τον πολυσυζητημένο πάπυρο του Ιούδα. Με τη διαφορά, όπως λέει στην «K» ο Απόστολος Πιερρής (διεθυντής του Ινστιτούτου Φιλοσοφικών Ερευνών στην Πάτρα), «ότι ο πάπυρος του Δερβενιού είναι για μας ακόμη πιο σημαντικός, αφού είναι ο παλαιότερος με ελληνική γραφή και αντιπροσωπεύει ένα φιλοσοφικό κείμενο του β΄ μισού του 5ου αι. π.Χ. πάνω σε Ορφική ποίηση».

Το κείμενο αποτελεί μια φιλοσοφική πραγματεία για τη φύση των θεών, την κοσμογονία, την κοσμολογία, τη θεωρία της ψυχής και τη φύση των θρησκευτικών τελετών, κυρίως υπό μορφή ερμηνείας ενός παλιότερου Ορφικού ποιήματος. «Ανήκει στον κύκλο του Αναξαγόρα που είχε κατηγορηθεί για αθεΐα. Ωστόσο, βλέπουμε μια προσπάθεια να ενσωματώσει τη θρησκευτική παράδοση και μάλιστα σε μια ακραία της μορφή όπως είναι ο Ορφισμός, μέσα σε μια φιλοσοφική ερμηνεία των θρησκευτικών κειμένων και τελετουργιών που τα κάνει αποδεκτά στον ορθολογισμό του 5ου αι. π.Χ.», υπογραμμίζει ο κ. Πιερρής.

Πρόκειται για συνεργασία μεταξύ του Ινστιτούτου Φιλοσοφικών Ερευνών στην Πάτρα και του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, που πέτυχε να χρησιμοποιήσει πολυφασματικές τεχνικές απεικονίσεις, όπως εφαρμόστηκαν από τους Roger Macfarlane και Gene Ware του Brigham Young University των ΗΠΑ. Οι καθηγητές ετοιμάζουν ανασύσταση του κειμένου βασισμένοι στα καινούργια επιστημονικά δεδομένα και σε μια εκ βάθρων μελέτη του περιεχομένου της πραγματείας.
Ο πάπυρος που βρέθηκε το 1962 με τα ονομαστά ευρήματα του Δερβενιού που εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, σε μια από τις συνηθισμένες ανασκαφές της περιοχής, επιβίωσε μιας ταφικής πυράς των μέσων του 4ου αι. π.Χ. H Αρχαιολογική Υπηρεσία λειτούργησε αμέσως τότε και κάλεσε τον Φάκελμαν, φημισμένο συντηρητή της εποχής από την Αυστρία, για τη συντήρηση και το ξετύλιγμα του παπύρου. «Εκείνος έκανε την αποκατάσταση του ευρήματος και εν συνεχεία έβαλε σε εννέα πλαίσια τα κομμάτια. Όμως, από τον Ιούλιο του 1962 ώς τώρα δεν υπάρχει καμία επίσημη έκδοση ούτε και επίσημη επιστημονική εργασία». Όλα αυτά, παρότι έχουν εκδοθεί τρία βιβλία τα οποία βασίζονται σε μια μη έγκυρη έκδοση του 1981.

Ο πάπυρος του Δερβενίου υποβλήθηκε σε φασματοσκόπηση με την προσδοκία να διαβαστούν στοιχεία του που για το ανθρώπινο μάτι είναι αόρατα

Η μελέτη του παπύρου, οι έρευνες και η... ελληνική φαγωμάρα

Από το Βήμα (24/09/2006):

Μια αξιοσημείωτη έκδοση που μόλις κυκλοφόρησε και θα προκαλέσει το ενδιαφέρον του επιστημονικού κόσμου που ασχολείται με την ελληνική αρχαιότητα στάθηκε αφορμή για τη σημερινή επιφυλλίδα. Πρόκειται για τη μονογραφία των Θ. Κουρεμένου - Γ. Παράσογλου - Κ. Τσαντσάνογλου «The Derveni Papyrus», Φλωρεντία, 2006. Αποτελεί τη δημοσίευση ενός σημαντικού παπύρου, ο οποίος είναι ευρύτερα γνωστός ως πάπυρος του Δερβενίου. Ήρθε στο φως τον Γενάρη του 1962 έξω από τη Θεσσαλονίκη, στην περιοχή της αρχαίας Λητής (σημ. Δερβένι). Επάνω σε έναν κιβωτιόσχημο τάφο του 330-320 π.Χ., ανάμεσα σε απομεινάρια καμένων κτερισμάτων που συνόδευαν τον νεκρό - πιθανόν μακεδόνα βετεράνο των εκστρατειών του Μεγ. Αλεξάνδρου - εντοπίστηκε και ο παπύρινος κύλινδρος. 

Η ανεύρεση ενός παπύρου, και μάλιστα του πρώτου ως την εποχή εκείνη επί ελληνικού εδάφους, προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Άλλωστε με βάση τη χρονολόγησή του ήταν (και εξακολουθεί να είναι) το παλιότερο σωζόμενο ελληνικό «βιβλίο». Ωστόσο ο δρόμος ως την τελική του δημοσίευση δεν ήταν εύκολος. Έπρεπε πρώτα να εξασφαλισθεί η διάσωσή του. Υπενθυμίζω ότι την ίδια περίπου εποχή με το εύρημα στο Δερβένι ένας άλλος πάπυρος που αποκαλύφθηκε, επίσης σε τάφο του 4ου αι. π.Χ., στην Κάλλατι της Ρουμανίας, αρχαία ελληνική αποικία κοντά στην Κωνστάντζα, διαλύθηκε μόλις ήλθε σε επαφή με τον αέρα. Ομοίως διαλύθηκε λίγες δεκαετίες αργότερα και ένας άλλος πάπυρος, αυτή τη φορά μάλιστα στην Αθήνα. Κοντά στη Δάφνη ερευνήθηκε ένας τάφος επίσης του 4ου αι. π.Χ., που εκτός από ποικίλα είδη γραφείου περιείχε και έναν πάπυρο. Δυστυχώς οι αρχαιολόγοι δεν ήταν έτοιμοι για ένα τέτοιο εύρημα και ο πάπυρος έγινε σκόνη. Όσον αφορά τον πάπυρο του Δερβενίου διασώθηκε χάρη στην απανθράκωσή του (!), χωρίς να παραβλέπεται και η συμβολή ενός ειδικού συντηρητή, του Αυστριακού Α. Fackelmann, ο οποίος μάλιστα μπόρεσε και τον ξετύλιξε. 

Η μελέτη και δημοσίευση του παπύρου ανατέθηκε αρχικά στον διαπρεπή καθηγητή της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ Στ. Καψωμένο. Μετά τον θάνατό του το βάρος του όλου έργου έπεσε στους ώμους του καθ. Κ. Τσαντσάνογλου, εξαίρετου γνώστη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ο τελευταίος, μαζί με τον καθ. Γ. Παράσογλου, διακεκριμένο παπυρολόγο, και τον επίσης πανεπιστημιακό και ειδικευμένο σε θέματα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας Θ. Κουρεμένο, μας έδωσαν εν τέλει την οριστική δημοσίευση. Σημειωτέον ότι σημαντικό μέρος του κειμένου του παπύρου είχε από καιρό γίνει γνωστό στη διεθνή επιστημονική κοινότητα τόσο από διαλέξεις και ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια όσο και από την εμφάνιση το 1982 μιας κλεψίτυπης έκδοσής του! 

Ο πάπυρος πρέπει να γράφτηκε γύρω στο 340-320 π.Χ., αντιγράφει ωστόσο ένα παλιότερο κείμενο του τέλους του 5ου αι. π.Χ. Ο συντάκτης του, πιθανόν μάντης και χρησμολόγος, δίνει συμβουλές σε υποψήφιους μύστες. Αναφέρεται σε θρησκευτικές τελετουργίες και ερμηνεύει το κείμενο ενός ορφικού κοσμογονικού ύμνου αλληγορικά, με έναν τρόπο για τον οποίο πολλοί διανοούμενοι της αρχαιότητας, όπως π.χ. ο Πλάτων, μιλούσαν υποτιμητικά. Δίνει μια φιλοσοφική ερμηνεία της κοσμογονίας αυτής, σύμφωνα με την οποία αέρας = νους = θεός· δεν πρόκειται για τον Δία αλλά για μια θεότητα μονοθεϊστικής αντίληψης

Πριν από μερικούς μήνες μια ομάδα ερευνητών, μεταξύ των οποίων και οι Απ. Πιερρής, διευθυντής ενός ιδιωτικού ινστιτούτου φιλοσοφικών σπουδών στην Πάτρα, και D. Obbink, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και υπεύθυνος για τους εκεί ευρισκόμενους παπύρους της Οξυρρύγχου, κατέφθασε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης όπου φυλάσσεται ο πάπυρος. Σκοπός της ήταν να τον φωτογραφίσει με σύγχρονα μέσα με την προσδοκία να διαβαστούν στοιχεία που για το ανθρώπινο μάτι είναι αόρατα και να προχωρήσει στην επανέκδοσή του. Με την ευκαιρία της φωτογραφικής αυτής καμπάνιας δόθηκε συνέντευξη Τύπου. Προσωπικά δεν πιστεύω ότι ευρήματα γνωστά από παλιά θα πρέπει να αποσπούν την προσοχή των ΜΜΕ. Πιθανόν στην προκειμένη περίπτωση η συνέντευξη να προκλήθηκε από την παρουσία του υφυπουργού Οικονομικών Π. Δούκα, ο οποίος παρευρέθηκε σ' αυτήν ως «αρχαιολάτρης» (και ως χορηγός;). 

Για τον πάπυρο και το περιεχόμενό του δεν νομίζω ότι ακούστηκε κάτι καινούργιο. Βεβαίως σε τέτοιες συνεντεύξεις με εξειδικευμένο αντικείμενο οι δημοσιογράφοι δεν είναι σε θέση να γνωρίζουν ποια από όσα λέγονται είναι νέα και ποια όχι. Ωστόσο εξαιτίας της καθυστέρησης της δημοσίευσης του παπύρου ελέχθησαν και ορισμένες απαράδεκτες κρίσεις. Δεν μπορεί να υποστηρίζεται ότι «οι άνθρωποι που ανέλαβαν την αποκρυπτογράφηση του παπύρου (εννοώντας προφανώς τον Κ. Τσαντσάνογλου και ίσως και τον αείμνηστο Στ. Καψωμένο) δεν ήταν ίσοι με το μέγεθος του έργου», όταν το ερευνητικό έργο των παραπάνω ερευνητών είναι καταξιωμένο διεθνώς. Στην προκειμένη μάλιστα περίπτωση ο ειπών τα παραπάνω εθεάθη «πριν από περίπου τρία χρόνια... στο γραφείο του κ. Τσαντσάνογλου να αντιγράφει το αποκρυπτογραφημένο από την αδημοσίευτη εργασία του καθηγητή» κείμενο! 

(Οι εντός εισαγωγικών φράσεις ή λέξεις είναι παρμένες από σχετικά δημοσιεύματα του Τύπου.) 

Ο κ. Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Για άλλη μια φορά συνειδητοποιώ την ύπαρξη ενός αρχαιολογικού θησαυρού, ανάμεσα σε πολλούς άλλους, ο οποίος έχει "θαφτεί" και παραγκωνιστεί λόγω γραφειοκρατίας ή "εσωτερικών συγκρούσεων". Μη μπορώντας λοιπόν να βρω τίποτα άλλο στα ελληνικά σχετικά με τον πάπυρο (πέρα από κάποιες σελίδες αμφιβόλου ποιότητας), ανέτρεξα σε ξένες ιστοσελίδες πανεπιστημίων.

Το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του Χάρβαρντ αναφέρει μεταξύ άλλων:

"The Derveni papyrus is a most interesting new document of  Greek literature. It is perhaps the only papyrus to have been found on Greek soil, and is, if not the oldest Greek papyrus ever found, no doubt the oldest literary papyrus, dated roughly between 340 and 320 B.C."

"The book, composed near the end of the 5th century B.C., contains the eschatological teaching of a mantis; the content is divided between religious instructions on sacrifices to gods and souls, and allegorical commentary on a theogonical  poem ascribed to Orpheus."

Ας ελπίσουμε σε μια ολοκληρωμένη μελέτη πάνω στο θέμα, από κάποιον   Έλληνα επιστήμονα στο μέλλον.